Ο ελληνικός κινηματογράφος έχει αποτυπώσει τον πόλεμο και τη γερμανική Κατοχή μέσα από ιστορίες ηρωισμού, απώλειας, πείνας και αντίστασης. Κάποιες ταινίες επέλεξαν τη μεγάλη πολεμική αφήγηση, άλλες έστρεψαν τον φακό στους απλούς ανθρώπους που βρέθηκαν αντιμέτωποι με γεγονότα πολύ μεγαλύτερα από τους ίδιους. Και ορισμένες κατάφεραν κάτι ακόμη πιο δύσκολο: να μιλήσουν για την τραγωδία χωρίς να χαρίσουν στον θεατή εύκολες συγκινήσεις. Με αφορμή την 28η Οκτωβρίου, συγκεντρώνουμε πέντε ελληνικές ταινίες που προσεγγίζουν τον πόλεμο και την Κατοχή από διαφορετικές πλευρές.
Από τον Θανάση Βέγγο, που συνδυάζει το γέλιο με τη βαθιά συγκίνηση, μέχρι τα παιδιά που παλεύουν να επιβιώσουν στους δρόμους της κατεχόμενης Θεσσαλονίκης και τους 200 εκτελεσμένους της Καισαριανής, πρόκειται για ιστορίες που θυμίζουν ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο στα πεδία των μαχών. Γράφεται και στις ζωές εκείνων που καλούνται να αντέξουν τις συνέπειές της.
1. «Το ξυπόλητο τάγμα» (1954)
Η Κατοχή μέσα από τα μάτια των παιδιών είναι το κέντρο μιας από τις πιο ξεχωριστές ελληνικές κινηματογραφικές δημιουργίες της εποχής. Στο «Ξυπόλητο Τάγμα», ορφανά παιδιά στη Θεσσαλονίκη βρίσκονται στους δρόμους, αφού έχουν απομακρυνθεί από τα ιδρύματα όπου φιλοξενούνταν. Αντιμέτωπα με την πείνα και την εξαθλίωση, οργανώνονται σε μια ομάδα και προσπαθούν να εξασφαλίσουν τρόφιμα, αφαιρώντας τα από τους κατακτητές και τους συνεργάτες τους.
Η δράση τους, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην προσωπική τους επιβίωση. Τα παιδιά μοιράζονται όσα καταφέρνουν να βρουν με άλλους ανθρώπους που υποφέρουν, ενώ βοηθούν και την Αντίσταση. Σε έναν κόσμο όπου η παιδική ηλικία έχει σχεδόν εξαφανιστεί, αναγκάζονται να αναλάβουν ευθύνες που δεν θα έπρεπε να τους ανήκουν.
Ο Ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης Γκρεγκ Τάλλας δημιούργησε την ταινία με περιορισμένα μέσα και τη συμμετοχή δεκάδων παιδιών από ορφανοτροφεία. Το αποτέλεσμα έχει μια αμεσότητα που φέρνει στον νου τον ιταλικό νεορεαλισμό, ενώ η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη ενισχύει τη συναισθηματική δύναμη της ιστορίας.
Η διεθνής αναγνώριση που γνώρισε η ταινία, μεταξύ άλλων στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου, επιβεβαίωσε τη διαχρονική της αξία. Το «Ξυπόλητο Τάγμα» δεν παρουσιάζει τα παιδιά ως ατρόμητους υπερήρωες. Τα δείχνει όπως πραγματικά θα μπορούσαν να είναι: μικρούς ανθρώπους που αναγκάστηκαν να μεγαλώσουν απότομα, χωρίς να εγκαταλείψουν την αλληλεγγύη τους.
2. «Ουρανός» (1962)
Δεν χρειάζονται πάντα εκρήξεις, επιβλητικοί λόγοι και μεγάλες σκηνές μάχης για να αποδοθεί η φρίκη ενός πολέμου. Ο Τάκης Κανελλόπουλος το αποδεικνύει στον «Ουρανό», μια ταινία που αφήνει τον ηρωισμό στο περιθώριο και επικεντρώνεται στους ανθρώπους, στις απώλειες και στη σιωπή που ακολουθεί τον θάνατο.
Η ιστορία ξεκινά σε ένα χωριό της ελληνικής επαρχίας. Με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, η καθημερινότητα διαλύεται: οι άνδρες φεύγουν για το μέτωπο, τα ζευγάρια χωρίζονται και οι οικογένειες μένουν πίσω, περιμένοντας νέα από τους δικούς τους. Η αγωνία της αναμονής γίνεται εξίσου καθοριστική με όσα συμβαίνουν στο πεδίο της μάχης.
Ο Κανελλόπουλος επιλέγει μια λιτή, ποιητική αφήγηση, με ασπρόμαυρη φωτογραφία και περιορισμένους διαλόγους. Δεν ενδιαφέρεται να παρουσιάσει έναν πόλεμο γεμάτο θριάμβους, αλλά να αποτυπώσει το τίμημα που πληρώνουν όσοι τον ζουν, ακόμη και όταν δεν κρατούν όπλο.
Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους βρίσκονται, μεταξύ άλλων, ο Τάκης Εμμανουήλ, ο Φαίδων Γεωργίτσης και η Νίκη Τριανταφυλλίδη. Η ταινία προβλήθηκε σε διεθνή φεστιβάλ και τιμήθηκε με το Αργυρό Βραβείο στο Φεστιβάλ της Νάπολης το 1963. Ο «Ουρανός» είναι μια διαφορετική κινηματογραφική ματιά στην 28η Οκτωβρίου: όχι ως μια ημερομηνία γεμάτη συνθήματα, αλλά ως η αρχή μιας περιόδου που άλλαξε για πάντα τις ζωές χιλιάδων ανθρώπων.
3. «Το μπλόκο» (1965)
Στις 17 Αυγούστου 1944, η Κοκκινιά έγινε τόπος μιας από τις πιο αιματηρές επιχειρήσεις των γερμανικών δυνάμεων Κατοχής στην Ελλάδα. Η περιοχή περικυκλώθηκε, κάτοικοι συνελήφθησαν και άνθρωποι εκτελέστηκαν, ενώ Έλληνες συνεργάτες των κατακτητών συνέβαλαν στον εντοπισμό και στην καταστολή αντιστασιακών.
Αυτό το τραυματικό κεφάλαιο της Ιστορίας βρίσκεται στο επίκεντρο του «Μπλόκου» του Άδωνι Κύρου. Αντί να ακολουθήσει τη συνταγή μιας συμβατικής πολεμικής ταινίας, ο σκηνοθέτης εστιάζει στη βία της Κατοχής και στον ρόλο εκείνων που επέλεξαν να συνεργαστούν με τον κατακτητή.
Η πιο ανατριχιαστική διάσταση της ιστορίας βρίσκεται στην κουκούλα του καταδότη: στο πρόσωπο που κρύβεται για να υποδείξει άλλους ανθρώπους και να τους οδηγήσει στον θάνατο. Το δράμα δεν αφορά μόνο τη βαρβαρότητα των ναζί, αλλά και τη διάλυση της εμπιστοσύνης μέσα στην ίδια την κοινωνία.
Ο Κώστας Καζάκος βρίσκεται στο επίκεντρο της ταινίας, πλαισιωμένος από τον Μάνο Κατράκη, τον Γιάννη Φέρτη, την Ξένια Καλογεροπούλου και την Αλεξάνδρα Λαδικού. Η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη συμπληρώνει τη σκοτεινή ατμόσφαιρα. Με επιρροές από τον ιταλικό νεορεαλισμό, το «Μπλόκο» αποφεύγει τις εύκολες απαντήσεις. Θυμίζει ότι η μνήμη της Κατοχής δεν αφορά μόνο τους κατακτητές και τους αντιστασιακούς, αλλά και τις δύσκολες ερωτήσεις για τη συνενοχή, τον φόβο και τις επιλογές που κάνουν οι άνθρωποι υπό ακραίες συνθήκες.
4. «Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;» (1971)
Ο Θανάσης Βέγγος έχει συνδεθεί με το γέλιο, την ασταμάτητη κίνηση και τον καθημερινό άνθρωπο που παλεύει με τις δυσκολίες της ζωής. Στο «Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;», όμως, η κωμική του περσόνα αποκτά μια βαθιά τραγική διάσταση.
Ο ήρωάς του είναι ένας φτωχός εργάτης στην κατεχόμενη Αθήνα. Πεινασμένος και φοβισμένος, προσπαθεί να περάσει απαρατήρητος και να επιβιώσει σε μια πόλη όπου η καθημερινότητα έχει μετατραπεί σε διαρκή αγώνα. Μια σειρά από παρεξηγήσεις τον οδηγεί στη φυλακή, ανάμεσα σε ανθρώπους της Αντίστασης, και τον μπλέκει σε καταστάσεις που ξεπερνούν τις δυνάμεις του.
Ο Ντίνος Κατσουρίδης δεν παρουσιάζει έναν ήρωα που γεννήθηκε για να πολεμά. Ο Θανάσης είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος, με αδυναμίες και φόβους, ο οποίος αναγκάζεται να αντιμετωπίσει μια πραγματικότητα που δεν επέλεξε. Κι ακριβώς αυτή η ανθρώπινη διάσταση κάνει την ιστορία του τόσο δυνατή.
Η ταινία γυρίστηκε την περίοδο της δικτατορίας και έχει ερμηνευτεί ως αντιπολεμική, αλλά και αντιδικτατορική αλληγορία. Στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης του 1971, ο Βέγγος απέσπασε το βραβείο Α΄ Ανδρικού Ρόλου. Το «Τι έκανες στον πόλεμο, Θανάση;» είναι μία από εκείνες τις ταινίες που αποδεικνύουν πόσο λεπτή μπορεί να είναι η γραμμή ανάμεσα στο γέλιο και στο δάκρυ. Πίσω από τις κωμικές στιγμές κρύβεται η τραγωδία ενός ανθρώπου που προσπαθεί να κρατήσει την αξιοπρέπειά του σε έναν κόσμο που έχει χάσει την ανθρωπιά του.
5. «Το Τελευταίο Σημείωμα» (2017)
Δεκαετίες μετά τις πρώτες κινηματογραφικές αφηγήσεις για την Κατοχή, ο Παντελής Βούλγαρης επέστρεψε σε μία από τις πιο οδυνηρές στιγμές της ελληνικής Ιστορίας. Το «Τελευταίο Σημείωμα» αναφέρεται στην εκτέλεση 200 κρατουμένων στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, μια πράξη αντιποίνων των γερμανικών δυνάμεων Κατοχής.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Ναπολέων Σουκατζίδης, κομμουνιστής και συνδικαλιστής, ο οποίος είχε συλληφθεί από το καθεστώς Μεταξά και παρέμεινε κρατούμενος κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου εκτελεί χρέη διερμηνέα για τον Γερμανό διοικητή Καρλ Φίσερ, μέχρι τη στιγμή που μαθαίνει ότι βρίσκεται ανάμεσα στους κρατουμένους που προορίζονται για εκτέλεση.
Τότε έρχεται αντιμέτωπος με ένα ακραίο ηθικό δίλημμα: του δίνεται η δυνατότητα να σωθεί, εφόσον κάποιος άλλος πάρει τη θέση του. Η επιλογή που καλείται να κάνει συμπυκνώνει το βασικό ερώτημα της ταινίας: τι σημαίνει αξιοπρέπεια όταν όλα οδηγούν προς τον θάνατο;
Με τον Ανδρέα Κωνσταντίνου στον πρωταγωνιστικό ρόλο και σενάριο που συνυπογράφουν ο Παντελής Βούλγαρης και η Ιωάννα Καρυστιάνη, η ταινία επιχειρεί να δώσει ανθρώπινα πρόσωπα σε μια ιστορική τραγωδία που συχνά θυμόμαστε μέσα από έναν αριθμό: τους 200 εκτελεσμένους.
Το «Τελευταίο Σημείωμα» δεν μένει μόνο στην αναπαράσταση των γεγονότων. Στρέφεται στις σχέσεις ανάμεσα στους κρατουμένους, στις μικρές στιγμές που αποκτούν τεράστια σημασία και στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν την ανθρωπιά τους ακόμη και στις πιο απάνθρωπες συνθήκες. Η ταινία επανήλθε στην επικαιρότητα το 2026, με ειδικές προβολές αφιερωμένες στη μνήμη των εκτελεσμένων της Καισαριανής και με τα έσοδα να προορίζονται για τη διάσωση ιστορικών φωτογραφιών.
Πέντε ταινίες, πέντε διαφορετικές ματιές στην Ιστορία
Από τα παιδιά που προσπαθούν να επιβιώσουν στη Θεσσαλονίκη μέχρι τον Θανάση Βέγγο στην κατεχόμενη Αθήνα και τους κρατουμένους που οδηγούνται στην εκτέλεση, αυτές οι πέντε ταινίες δεν αφηγούνται τον πόλεμο με τον ίδιο τρόπο. Κοινό τους σημείο είναι ότι αφήνουν χώρο στους ανθρώπους που βρέθηκαν μέσα στη δίνη των γεγονότων. Με αφορμή την 28η Οκτωβρίου, αποτελούν μια υπενθύμιση ότι πίσω από τις ημερομηνίες, τις μάχες και τις ιστορικές αποφάσεις υπάρχουν ζωές που άλλαξαν για πάντα. Και πως ο κινηματογράφος, όταν κοιτάζει την Ιστορία χωρίς να αποφεύγει τις αντιφάσεις της, μπορεί να κρατήσει τη μνήμη ζωντανή πολύ πέρα από την επέτειο.
