Υπήρχαν γυναίκες που μιλούσαν για την ανάγκη της αλλαγής. Η Γκλόρια Στάινεμ, όμως, αποφάσισε να γίνει η ίδια μέρος αυτής της αλλαγής. Με τα μεγάλα γυαλιά αεροπόρου, τα μακριά ξανθά μαλλιά χωρισμένα στη μέση και μια εμφάνιση που έγινε σχεδόν τόσο αναγνωρίσιμη όσο και οι ιδέες της, η Γκλόρια Στάινεμ δεν ήταν απλώς μία ακόμη φωνή του φεμινιστικού κινήματος. Για περισσότερο από μισό αιώνα έγινε το πρόσωπο μιας ολόκληρης εποχής.
Δημοσιογράφος, συγγραφέας, ακτιβίστρια, οργανώτρια, εκδότρια και, κυρίως, γυναίκα που αρνήθηκε να δεχτεί ότι υπάρχουν πράγματα που «δεν είναι για τις γυναίκες». Πέθανε στις 2 Σεπτεμβρίου 2026 στο σπίτι της στη Νέα Υόρκη, σε ηλικία 92 ετών, έχοντας κοντά της ανθρώπους που αγαπούσε. Η ανακοίνωση του ιδρύματός της έκανε λόγο για έναν άνθρωπο που συνέχισε να εργάζεται για την ισότητα μέχρι το τέλος της ζωής της.
Και είναι ίσως χαρακτηριστικό της ότι μέχρι τα τελευταία της χρόνια δεν θεωρούσε πως η δουλειά είχε τελειώσει. «Υπάρχουν τόσα πολλά ακόμη να γίνουν», είχε πει το 2011, εκφράζοντας την επιθυμία να ζήσει μέχρι τα 100. Έφτασε στα 92. Αλλά πρόλαβε να αλλάξει πολλά.
Το κορίτσι από το Οχάιο
Η Γκλόρια Μαρί Στάινεμ γεννήθηκε στις 25 Μαρτίου 1934 στο Τολέδο του Οχάιο. Δεν μεγάλωσε σε ένα προστατευμένο, πλούσιο αμερικανικό σπίτι. Τα παιδικά της χρόνια είχαν αστάθεια, μετακινήσεις και μια οικογένεια που αντιμετώπιζε σοβαρές δυσκολίες.
Οι γονείς της χώρισαν όταν εκείνη ήταν περίπου δέκα ετών. Η μητέρα της, Ρουθ, αντιμετώπιζε προβλήματα ψυχικής υγείας και δυσκολευόταν να βρει και να κρατήσει σταθερή εργασία. Η Γκλόρια μεγάλωσε βλέποντας από πολύ νωρίς τι σήμαινε για μια γυναίκα να προσπαθεί να επιβιώσει χωρίς οικονομική ασφάλεια και χωρίς ένα κοινωνικό σύστημα που να τη στηρίζει.
Αυτές οι εμπειρίες δεν έγιναν αργότερα απλώς «ιδέες» της. Έγιναν η βάση της ζωής της.
Σπούδασε στο Smith College και αποφοίτησε το 1956. Μετά το πανεπιστήμιο ταξίδεψε στην Ινδία, όπου έζησε για περίπου δύο χρόνια. Εκεί γνώρισε διαφορετικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης και πολιτικής δράσης και εργάστηκε μεταξύ άλλων ως βοηθός σε δικηγορικό γραφείο του Ανώτατου Δικαστηρίου της Ινδίας. Όταν επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες, αποφάσισε να γίνει δημοσιογράφος. Και γρήγορα ανακάλυψε ότι το επάγγελμα είχε τους δικούς του κανόνες για τις γυναίκες.
Η δημοσιογράφος που έπρεπε να αποδείξει ότι αξίζει
Στις αρχές της καριέρας της, η Στάινεμ έγραφε για περιοδικά και εφημερίδες και αναλάμβανε θέματα που συχνά αντιμετωπίζονταν ως «γυναικεία». Αλλά δεν ήθελε να γράφει απλώς για γυναίκες. Ήθελε να αποκαλύπτει πώς λειτουργούσε ένα σύστημα που τις περιόριζε.
Το 1962 έγραψε για τις πιέσεις που αντιμετώπιζαν οι γυναίκες σχετικά με την αντισύλληψη, την καριέρα και την οικογένεια. Έναν χρόνο αργότερα θα έκανε το ρεπορτάζ που την έκανε γνωστή σε ολόκληρη την Αμερική. Μεταμφιέστηκε σε Playboy Bunny.
Για έντεκα ημέρες εργάστηκε κρυφά στο Playboy Club της Νέας Υόρκης, προκειμένου να καταγράψει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονταν οι γυναίκες που εργάζονταν εκεί. Το αποτέλεσμα ήταν το περίφημο «A Bunny’s Tale», ένα αποκαλυπτικό ρεπορτάζ που δημοσιεύθηκε σε δύο μέρη. Η εμπειρία είχε κόστος.
Μετά τη δημοσίευση, η ίδια είχε πει ότι αντιμετώπισε δυσκολίες στο να βρει δουλειά, επειδή πλέον είχε γίνει γνωστή ως «Bunny» και όχι ως δημοσιογράφος. Ήταν όμως ακριβώς αυτό το ρεπορτάζ που αποκάλυψε κάτι σημαντικό: η Στάινεμ δεν φοβόταν να γίνει η ίδια μέρος της ιστορίας που ερευνούσε.
Η άμβλωση που άλλαξε τη ζωή της
Πολύ πριν γίνει μία από τις πιο γνωστές υπερασπίστριες των δικαιωμάτων αναπαραγωγής, η Στάινεμ είχε ζήσει η ίδια την εμπειρία μιας παράνομης, εκείνη την εποχή, άμβλωσης. Ήταν 22 ετών και βρισκόταν στο Λονδίνο. Χρόνια αργότερα, η εμπειρία αυτή θα αποκτούσε τεράστια σημασία για τη δημόσια δράση της.
Το 1969 κάλυψε για το New York Magazine μια συνάντηση γυναικών στο Γκρίνουιτς Βίλατζ, όπου γυναίκες μιλούσαν ανοιχτά για τις εμπειρίες τους από παράνομες αμβλώσεις. Εκεί συνέβη κάτι που η ίδια περιέγραφε ως ένα «μεγάλο κλικ».
Κατάλαβε ότι η προσωπική εμπειρία των γυναικών δεν ήταν ιδιωτικό ζήτημα. Ήταν πολιτικό ζήτημα. Από εκείνη τη στιγμή άρχισε ουσιαστικά η ζωή της ως ενεργής φεμινίστριας. Και ο τρόπος με τον οποίο μιλούσε για την άμβλωση δεν ήταν μόνο πολιτικός. Ήταν βαθιά προσωπικός. Για εκείνη, η δυνατότητα μιας γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα και τη ζωή της ήταν προϋπόθεση ελευθερίας.
Η γέννηση του «Ms.»
Το 1971 η Στάινεμ συμμετείχε στη δημιουργία του National Women’s Political Caucus, μαζί με γυναίκες όπως η Μπέτι Φρίνταν και η Σίρλεϊ Τσίσολμ. Την ίδια περίοδο γεννήθηκε και η ιδέα για ένα περιοδικό που θα έδινε στις γυναίκες κάτι που μέχρι τότε έλειπε από τα μεγάλα αμερικανικά μέσα: χώρο για τις δικές τους ιστορίες.
Το 1972 κυκλοφόρησε το πρώτο τεύχος του Ms. Magazine. Ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα γυναικείο περιοδικό. Μιλούσε για θέματα που τότε θεωρούνταν σχεδόν απαγορευμένα: ενδοοικογενειακή βία, σεξουαλική παρενόχληση, διακρίσεις στην εργασία, βιασμό μέσα στον γάμο, αναπαραγωγικά δικαιώματα.
Το περιοδικό δεν ζητούσε από τις γυναίκες να γίνουν «καλύτερες γυναίκες». Τους έλεγε ότι είχαν δικαίωμα να απαιτούν έναν διαφορετικό κόσμο.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά τεύχη του δημοσίευσε το 1972 τη δήλωση 53 γνωστών γυναικών που αποκάλυπταν ότι είχαν κάνει παράνομη άμβλωση. Ανάμεσά τους ήταν η ίδια η Στάινεμ, η Μπίλι Τζιν Κινγκ και η Τζούντι Κόλινς. Ήταν μια εποχή που η δημόσια παραδοχή μιας τέτοιας εμπειρίας μπορούσε να καταστρέψει μια καριέρα. Εκείνες επέλεξαν να μιλήσουν.
Η γυναίκα πίσω από το σύμβολο
Η εικόνα της Στάινεμ έγινε γρήγορα εμβληματική. Τα γυαλιά. Τα μαλλιά. Τα τζιν. Τα μποτάκια. Η ήρεμη αλλά κοφτερή φωνή. Όμως πίσω από την εικόνα υπήρχε μια γυναίκα που δεν ήταν πάντα τόσο άνετη με τη δημοσιότητα. Στην πραγματικότητα, δεν αγαπούσε την ομιλία μπροστά σε κοινό. Έγινε όμως εξαιρετική ομιλήτρια επειδή κατάλαβε κάτι: αν ήθελε να αλλάξει η κοινωνία, δεν αρκούσε να γράφει.
Έπρεπε να βρίσκεται ανάμεσα στους ανθρώπους.Σε πανεπιστήμια, συγκεντρώσεις, πορείες, μικρές κοινότητες, αίθουσες συνελεύσεων.
«Πρέπει να είσαι εκεί», είχε πει, υποστηρίζοντας ότι η πραγματική ενσυναίσθηση δεν δημιουργείται πίσω από μια οθόνη αλλά όταν οι άνθρωποι βρίσκονται στον ίδιο χώρο.
Δεν ήθελε να γίνει «η γυναίκα ενός άνδρα»
Η προσωπική ζωή της Στάινεμ ήταν για δεκαετίες αντικείμενο σχολιασμού. Δεν παντρεύτηκε νέα. Δεν έκανε παιδιά. Και δεν απολογήθηκε ποτέ γι’ αυτό. Για μεγάλο μέρος της ζωής της αντιμετώπιζε με δυσπιστία τον παραδοσιακό γάμο, ειδικά όταν αυτός λειτουργούσε ως κοινωνική και οικονομική εξάρτηση της γυναίκας από τον άνδρα.
Και μετά, στα 66 της, έκανε κάτι που για πολλούς φάνηκε αναπάντεχο. Παντρεύτηκε. Ο άνδρας ήταν ο επιχειρηματίας και περιβαλλοντικός ακτιβιστής Ντέιβιντ Μπέιλ, πατέρας του ηθοποιού Κρίστιαν Μπέιλ.
Ο γάμος τους έγινε το 2000. Η σχέση τους, όμως, δεν αναιρούσε όσα είχε υποστηρίξει η Στάινεμ σε όλη της τη ζωή. Για εκείνη, η επιλογ ή ήταν το ζητούμενο.Όχι ο γάμος ή η αποχή από αυτόν. Η ελευθερία να αποφασίζει μια γυναίκα η ίδια. Ο Ντέιβιντ Μπέιλ πέθανε το 2003. Η Στάινεμ παρέμεινε ιδιαίτερα κοντά στον θετό της γιο, Κρίστιαν.
Οι μάχες δεν τελείωσαν ποτέ
Η Στάινεμ δεν περιορίστηκε στον αγώνα για τις αμβλώσεις ή την ισότητα στην εργασία. Υποστήριξε τα δικαιώματα των γυναικών σε παγκόσμιο επίπεδο, αγωνίστηκε κατά της ενδοοικογενειακής βίας, της ακρωτηριαστικής κλειτοριδεκτομής και άλλων μορφών βίας κατά των γυναικών.
Στάθηκε απέναντι στον ρατσισμό και υποστήριξε την ανάγκη για ένα φεμινιστικό κίνημα που θα περιλάμβανε και τις μαύρες γυναίκες και άλλες ομάδες που συχνά έμεναν στο περιθώριο.
Συνεργάστηκε με γυναίκες όπως η Φλόρινς Κένεντι, η Έβελιν Κάνινγκχαμ, η Σίρλεϊ Τσίσολμ και η Φάνι Λου Χέιμερ, αναγνωρίζοντας ανοιχτά ότι πολλές από τις σημαντικότερες ιδέες της για τον ακτιβισμό προήλθαν από μαύρες ακτιβίστριες.
Το 1984 συνελήφθη ενώ διαδήλωνε εναντίον του απαρτχάιντ έξω από την πρεσβεία της Νότιας Αφρικής στην Ουάσινγκτον. Το 2005 ίδρυσε μαζί με τη Τζέιν Φόντα και τη Ρόμπιν Μόργκαν το Women’s Media Center, με στόχο να αυξηθεί η εκπροσώπηση και η φωνή των γυναικών στα μέσα ενημέρωσης.
Οι αντιφάσεις μιας εμβληματικής γυναίκας
Η Στάινεμ δεν ήταν αλάνθαστη. Και η ίδια η ιστορία της έχει τις δικές της αντιφάσεις. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 αποκαλύφθηκε ότι είχε εργαστεί για μια οργάνωση που χρηματοδοτούνταν από τη CIA, με στόχο την κινητοποίηση Αμερικανών φοιτητών σε διεθνή φεστιβάλ νεολαίας.
Η ίδια αργότερα παραδέχθηκε τη σχέση και δήλωσε ότι γνώριζε ποιος χρηματοδοτούσε την οργάνωση. Υποστήριξε επίσης ότι, γνωρίζοντας πλέον όσα γνώριζε, θα έκανε ξανά τη συγκεκριμένη δουλειά.
Δέχθηκε επίσης έντονη κριτική για άρθρο του 1998 σχετικά με τις καταγγελίες σεξουαλικής παρενόχλησης εναντίον του Μπιλ Κλίντον. Χρόνια αργότερα αναγνώρισε ότι δεν θα έγραφε το ίδιο κείμενο σήμερα.
Ακόμη και οι απόψεις της για τα τρανς δικαιώματα αποτέλεσαν αντικείμενο κριτικής. Η ίδια διευκρίνισε αργότερα τη θέση της, δηλώνοντας ότι τα τρανς άτομα ζουν αυθεντικές ζωές που πρέπει να γίνονται σεβαστές. Αυτό όμως είναι ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ιστορίας της. Δεν έμεινε ακίνητη μέσα στις απόψεις της. Μεγάλωσε μαζί με το κίνημα.
H τελευταία μεγάλη μάχη
Τον Ιανουάριο του 2017, την επομένη της ορκωμοσίας του Ντόναλντ Τραμπ, εκατομμύρια άνθρωποι συμμετείχαν στις Women’s Marches. Η Στάινεμ βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της πορείας στην Ουάσινγκτον. Ήταν πλέον 82 ετών.
Για μια γυναίκα που είχε ήδη περάσει περισσότερες από πέντε δεκαετίες αγωνιζόμενη για τα δικαιώματα των γυναικών, θα μπορούσε να είχε αποσυρθεί. Δεν το έκανε. Αντίθετα, μιλούσε για τη νέα γενιά ακτιβιστριών και για την ανάγκη να συνεχιστεί η δράση. Η ίδια έβλεπε την ενεργοποίηση των νέων ως μια από τις σημαντικότερες ελπίδες για το μέλλον.
Η αρρώστια, η ηλικία και η τελευταία της διαδρομή
Το 1986, σε ηλικία 52 ετών, διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού. Η ασθένεια εντοπίστηκε νωρίς και αντιμετωπίστηκε. Αργότερα αντιμετώπισε και νευραλγία του τριδύμου, μια χρόνια επώδυνη κατάσταση. Δεν σταμάτησε. Συνέχισε να γράφει, να μιλά, να ταξιδεύει και να συμμετέχει σε κινήματα.
Συνέχισε να υποστηρίζει τα δικαιώματα των γυναικών, τα αναπαραγωγικά δικαιώματα, την ισότητα, τα δικαιώματα των LGBTQ+ ανθρώπων και μια σειρά κοινωνικών κινημάτων.
Ακόμη και όταν η φυσική της κατάσταση άρχισε να επιβαρύνεται, οι άνθρωποι γύρω της περιέγραφαν μια γυναίκα με το ίδιο χιούμορ και την ίδια πνευματική διαύγεια. Τους τελευταίους μήνες της ζωής της ολοκλήρωσε τα απομνημονεύματά της, τα οποία πρόκειται να κυκλοφορήσουν μετά τον θάνατό της.
Η γυναίκα που δεν ήθελε να αφήσει τη σκυτάλη
Η Γκλόρια Στάινεμ δεν δημιούργησε μόνη της το φεμινιστικό κίνημα. Και αυτό είναι κάτι που η ίδια αναγνώριζε. Υπήρχαν πριν από εκείνη γυναίκες όπως η Σιμόν ντε Μποβουάρ, η Μπέτι Φρίνταν, η Σίρλεϊ Τσίσολμ και αμέτρητες γυναίκες που αγωνίστηκαν χωρίς ποτέ να γίνουν διάσημες.
Η δύναμη της Στάινεμ ήταν ότι μπορούσε να μεταφέρει τις ιδέες από τα μικρά δωμάτια των ακτιβιστριών στο εξώφυλλο ενός περιοδικού, στην τηλεόραση, στα πανεπιστήμια, στο Κογκρέσο και τελικά στην καθημερινή συζήτηση εκατομμυρίων ανθρώπων.
Έκανε τον φεμινισμό ορατό. Και τον έκανε προσωπικό. Η περίφημη φράση «A woman needs a man like a fish needs a bicycle», που συχνά αποδίδεται σε εκείνη, στην πραγματικότητα είχε ειπωθεί αρχικά από την Αυστραλή συγγραφέα Ιρίνα Νταν. Η Στάινεμ ήταν εκείνη που τη διέδωσε και την έκανε ένα από τα συνθήματα του γυναικείου κινήματος.
Αλλά ίσως η πιο χαρακτηριστική ιδέα της δεν ήταν κάποιο σύνθημα. Ήταν η πεποίθηση ότι η αλλαγή δεν έρχεται από την κορυφή. Έρχεται από τους ανθρώπους. Από τις γυναίκες που μιλούν. Από εκείνες που αρνούνται να ντραπούν για όσα τους συνέβησαν. Από εκείνες που αποφασίζουν ότι η προσωπική τους ζωή δεν είναι υπόθεση κανενός άλλου.
Οι ταινίες και τα ντοκιμαντέρ για τη Γκλόρια Στάινεμ
Η πιο σημαντική κινηματογραφική μεταφορά της ζωής της είναι το «The Glorias» (2020) της Τζούλι Τέιμορ. Πρόκειται για βιογραφική ταινία βασισμένη στα απομνημονεύματα της Στάινεμ My Life on the Road. Η ιδιαιτερότητα της ταινίας είναι ότι τη Γκλόρια υποδύονται τέσσερις ηθοποιοί σε διαφορετικές ηλικίες: η Ράιαν Κίρα Άρμστρονγκ ως παιδί, η Λούλου Γουίλσον ως έφηβη, η Αλίσια Βικάντερ ως νεαρή γυναίκα και η Τζούλιαν Μουρ ως η ώριμη Στάινεμ. Η ίδια η Στάινεμ εμφανίζεται μάλιστα σε cameo ως ο εαυτός της.
Η σημαντικότερη βιογραφία που αξίζει να αναφέρεις είναι το «Gloria Steinem: The Education of a Woman» (1995) της Κάρολιν Τζ. Χάιλμπρουν. Η Χάιλμπρουν υπήρξε η επίσημη βιογράφος της Στάινεμ και το βιβλίο εξετάζει τη ζωή και την πολιτική διαδρομή της, αλλά και τις αντιφάσεις της. Ο Guardian, μάλιστα, το χρησιμοποιεί ως βασική βιογραφική πηγή στην εκτενή νεκρολογία του.
Τα βιβλία που έγραψε η ίδια
Το σημαντικότερο για κάποιον που θέλει να γνωρίσει την ίδια τη Στάινεμ είναι το:
«My Life on the Road» (2015)
Το βιβλίο είναι τα απομνημονεύματά της και αποτέλεσε τη βάση για το The Glorias. Δεν είναι μια συμβατική αυτοβιογραφία με γραμμική αφήγηση. Η Στάινεμ χρησιμοποιεί τα ταξίδια της για να μιλήσει για την πολιτική, τον ακτιβισμό, τους ανθρώπους που συνάντησε και το πώς διαμορφώθηκαν οι ιδέες της.
«Outrageous Acts and Everyday Rebellions» (1983)
Η πρώτη μεγάλη συλλογή δοκιμίων της. Περιλαμβάνει κείμενα για τη σεξουαλική παρενόχληση, την ανισότητα στην εργασία, τον ακρωτηριασμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων και πολλές άλλες μορφές γυναικείας καταπίεσης. Είναι από τα βιβλία που δείχνουν καλύτερα πώς έγραφε η Στάινεμ ως δημοσιογράφος και ακτιβίστρια.
«Revolution from Within: A Book of Self-Esteem» (1992)
Εδώ η Στάινεμ στρέφεται περισσότερο προς την προσωπική απελευθέρωση. Συνδέει την αυτοεκτίμηση με τις κοινωνικές δομές που κάνουν τις γυναίκες να αμφισβητούν τον εαυτό τους.
«Moving Beyond Words» (1993)
Μια συλλογή δοκιμίων γύρω από τη γλώσσα, την εικόνα της γυναίκας, τα στερεότυπα και την πολιτική.
«Marilyn: Norma Jean» (1986)
Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, γιατί η Στάινεμ γράφει για τη Μέριλιν Μονρόε όχι ως το σεξουαλικό σύμβολο που κατασκεύασε το Χόλιγουντ, αλλά ως τη γυναίκα πίσω από την εικόνα. Είναι χαρακτηριστικό δείγμα του τρόπου με τον οποίο η Στάινεμ επανεξέταζε τις διάσημες γυναίκες μέσα από μια φεμινιστική ματιά.
Photos: Instagram
