Όταν το Facebook εισέβαλε ορμητικά στη ζωή μας, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, άλλαξε μια για πάντα τον τρόπο που επικοινωνούμε, που ερωτευόμαστε, που υπάρχουμε. Μαζί με όλα αυτά, άλλαξε και τον τρόπο που πεθαίνουμε.
Τότε, στα πρώτα βήματα αυτής της ψηφιακής επανάστασης, η θέα ενός πρόχειρου, τυποποιημένου «RIP» στον τοίχο ενός ανθρώπου που μόλις είχε φύγει από τη ζωή προκαλούσε ένα αυθόρμητο σφίξιμο στο στομάχι. Μια αίσθηση αμηχανίας, σχεδόν αποστροφής. Έμοιαζε με μια κραυγή που στερούνταν αληθινού βάθους, μια κατασκευασμένη συγκίνηση που φώναζε για προσοχή, αντί για πραγματικό, εσωτερικό πόνο. Η κοινή λογική πρόσταζε πως το πένθος είναι μια διαδικασία βαθιά ιδιωτική, μια ιερή τελετή που συντελείται στις σκιές, μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα.
Σήμερα, η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά. Οι παραδοσιακοί επικήδειοι έχουν μετακομίσει σχεδόν ολοκληρωτικά στα stories και στα posts του Instagram.
Ασπρόμαυρες φωτογραφίες, στίχοι, emoji με ραγισμένες καρδιές και μουσικά χαλιά με μελαγχολικές μελωδίες συνθέτουν το νέο τελετουργικό του αποχωρισμού. Είναι, όμως, αυτό «ωραίο»; Είναι μια αυθεντική έκφραση πόνου ή απλώς η απόλυτη ναρκισσιστική ανάγκη να δηλώσουμε «παρόντες» ακόμα και στην τραγωδία του άλλου;
Η ψηφιακή μας ταυτότητα και ο διάφανος καθρέφτης των social media
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι πλέον ένα παράλληλο σύμπαν· είναι μαζικά, σαρωτικά και αποτελούν οργανικό μέρος της ίδιας της ταυτότητάς μας.
Είναι η πρώτη μας κίνηση όταν γνωρίζουμε κάποιον: θα ψάξουμε το προφίλ του, θα αναλύσουμε τις αναρτήσεις του, θα προσπαθήσουμε να τον «ακτινογραφήσουμε» πριν καν του μιλήσουμε από κοντά. Καλώς ή κακώς, χρησιμοποιούμε αυτή την ψηφιακή βιτρίνα για να απορρίψουμε ανθρώπους πριν χάσουμε χρόνο, αλλά και για να προσληφθούμε σε μια δουλειά ή να αξιολογήσουμε έναν υποψήφιο συνεργάτη. Τα προφίλ μας είναι τα σύγχρονα προσωπικά ημερολόγια: διάφανα, ανοιχτά, εκτεθειμένα στα μάτια όλων.
Οπότε, η ανάγκη να αποχαιρετήσουμε έναν δικό μας άνθρωπο μέσα από μια οθόνη μοιάζει, για πολλούς, σχεδόν φυσική .
Το ψηφιακό post μετατρέπεται σε ένα σύγχρονο γράμμα σε μπουκάλι, που ρίχνεται στη θάλασσα του απέραντου ίντερνετ. Μια ρομαντική, σχεδόν λυρική ψευδαίσθηση πως οι οπτικές ίνες μπορούν να μεταφέρουν το πολύτιμο μήνυμά μας στον άνθρωπο μας,
Τι λέει η επιστήμη για το «ψηφιακό πένθος»;
Η επιστημονική κοινότητα δεν έχει μείνει αμέτοχη απέναντι σε αυτό το φαινόμενο. Κοινωνιολογικές και ψυχολογικές έρευνες τα τελευταία χρόνια προσπαθούν να χαρτογραφήσουν αυτό που ονομάζεται “digital grief” (ψηφιακό πένθος).
Σύμφωνα με μελέτες που έχουν δημοσιευτεί σε επιστημονικά περιοδικά όπως το Journal of Loss and Trauma, η δημόσια έκφραση του πόνου στο διαδίκτυο δεν είναι απαραίτητα μια πράξη υποκρισίας. Αντίθετα, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα social media λειτουργούν ως ένας σύγχρονος χώρος «συλλογικής παρηγοριάς» (communal mourning).
Σε μια εποχή που οι παραδοσιακές κοινότητες και οι γειτονιές έχουν ατονήσει, το ίντερνετ δημιουργεί ένα νέο, παγκόσμιο δίκτυο υποστήριξης. Η έρευνα δείχνει ότι για πολλούς ανθρώπους, η λήψη ψηφιακών συλλαλητηρίων, likes και σχολίων συμπαράστασης μειώνει το αίσθημα της απομόνωσης που φέρνει ο θάνατος.
Ωστόσο, η ίδια έρευνα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τη λεγόμενη «εμπορευματοποίηση του συναισθήματος», όπου η απώλεια μετριέται με όρους engagement και reactions.
Το υπαρξιακό ερώτημα
Είναι τελικά αυτή η νέα πραγματικότητα λυτρωτική ή ισοπεδωτική; Ίσως και τα δύο.
Από τη μία πλευρά, ο ψηφιακός επικήδειος εκδημοκρατίζει το πένθος, δίνοντας φωνή στη θλίψη μας και κρατώντας τη μνήμη του ανθρώπου μας ζωντανή σε ένα αιώνιο, ψηφιακό αρχείο. Από την άλλη, η ιερότητα του θανάτου, που κρατάει τρία δευτερόπλεπτα όσο ένα scroll down, μια διαφήμιση ή λιγότερο από ένα βίντεο μαγειρικής.
Το πένθος, όσο κι αν μετασχηματίζεται από την τεχνολογία, θα παραμένει πάντα μια εσωτερική, αναπόφευκτη αναμέτρηση με το κενό.
Ίσως τα γράμματα στο μπουκάλι που ρίχνουμε στο Instagram να μην φτάνουν ποτέ στον τελικό τους προορισμό, αλλά η ανάγκη μας να τα γράψουμε αποδεικνύει πως, ακόμα και μέσα στην ψυχρή κυριαρχία των αλγορίθμων, η ανάγκη του ανθρώπου για σύνδεση, αγάπη και μνήμη παραμένει απελπιστικά και συγκινητικά ζωντανή.
