Κάθε χρόνο, στα τέλη του Αυγούστου, οι ελληνικές κουζίνες πλημμυρίζουν από τα έντονα αρώματα της κανέλας, του γαρύφαλλου και του φρέσκου πορτοκαλιού. Η παρασκευή της φανουρόπιτας αποτελεί μια από τις πιο ζωντανές, σταθερές και αγαπημένες λαογραφικές εκδηλώσεις της χώρας, άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θρησκευτική γιορτή του Αγίου Φανουρίου στις 27 Αυγούστου.
Η λαϊκή παράδοση συνδέει άμεσα το έθιμο με τη μορφή της μητέρας του Αγίου, η οποία μέσα από διηγήσεις περιγράφεται ως μια γυναίκα σκληρή, άπληστη και αμαρτωλή απέναντι στους συνανθρώπους της. Παρά τις επίμονες προσπάθειες του γιου της να τη βοηθήσει να βρει τη λύτρωση, εκείνη δεν κατάφερε ποτέ να αλλάξει τη στάση της. «Μην φτιάχνετε τίποτα για μένα, αλλά φτιάξτε μια πίτα και προσευχηθείτε για τη συγχώρεση της ψυχής της μητέρας μου», φέρεται να ζήτησε ο ίδιος ο άγιος Φανούριος από τους πιστούς, σύμφωνα με τις καταγραφές των παλαιών μελετητών της εκκλησιαστικής ιστορίας. Έτσι, κάθε φορά που το γλύκισμα κόβεται, η παραδοσιακή ευχή «Θεός σχωρέσ’ τη μάνα του Αγίου» αντηχεί στις γειτονιές, επισφραγίζοντας έναν άτυπο κώδικα συγχώρεσης και ανιδιοτελούς προσφοράς.
Η ιστορία του ίδιου του Αγίου απέκτησε νέα πνοή κατά τον 14ο αιώνα, όταν στη Ρόδο αποκαλύφθηκε μια αρχαία, καλοδιατηρημένη εικόνα κατά τη διάρκεια ανασκαφών στα παλιά τείχη. Ο τότε μητροπολίτης του νησιού, ο Νείλος, κατάφερε να διαβάσει το όname του νεαρού στρατιώτη, ο οποίος απεικονιζόταν να κρατά έναν σταυρό και μια αναμμένη λαμπάδα. Από το αρχαίο ρήμα «φαίνω», που σημαίνει φανερώνω, ο άγιος Φανούριος ταυτίστηκε αμέσως στη συνείδηση του κόσμου με τη φανέρωση χαμένων αντικειμένων, αλλά και την εύρεση της χαμένης υγείας, της εργασίας ή μίας καλής τύχης. Πρόκειται για ένα έθιμο που κρατά απόλυτα ζωντανό το θρησκευτικό αίσθημα σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια, από την Κρήτη μέχρι τη Μακεδονία.
Η διαδικασία παρασκευής της πίτας διέπεται από αυστηρούς, σχεδόν τελετουργικούς κανόνες που τηρούνται με ευλάβεια. Τα υλικά που χρησιμοποιούνται πρέπει να είναι οπωσδήποτε μονός αριθμός, με το επτά και το εννέα να κυριαρχούν, καθώς αποτελούν ιερούς αριθμούς για την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση. Επειδή η γιορτή συμπίπτει με περίοδο ετήσιας νηστείας, αποκλείονται εντελώς από τη συνταγή τα αυγά, το βούτυρο και το γάλα, δίνοντας τη θέση τους στο αγνό ελαιόλαδο, το αλεύρι, τις σταφίδες, τα καρύδια και τη ζάχαρη.
Το απόγευμα της 26ης Αυγούστου, κατά τον πανηγυρικό εσπερινό, ή το πρωί της ίδιας της εορτής, οι πιστοί μεταφέρουν με προσοχή τα ταψιά στους ναούς. Εκεί, οι ιερείς διαβάζουν την ειδική ευχή πάνω από τις πίτες, ευλογώντας τις προσφορές των ενοριτών. Η παράδοση επιτάσσει η πίτα να κοπεί και να μοιραστεί στη συνέχεια σε τουλάχιστον επτά διαφορετικά άτομα, κυρίως σε γείτονες, περαστικούς ή ανθρώπους που έχουν πραγματική ανάγκη.
